Etapy żałoby – jak przebiega i kiedy warto szukać pomocy

Skąd wzięło się pięć etapów żałoby

Model pięciu etapów opisała Elisabeth Kübler-Ross w 1969 roku na podstawie rozmów z pacjentami nieuleczalnie chorymi – opisywał sposób, w jaki ludzie oswajają się z własną śmiercią, nie z utratą kogoś bliskiego. Dopiero później został przeniesiony na żałobę i spopularyzowany jako „pięć kroków”, przez które trzeba przejść po kolei.

Badania nie potwierdziły, że żałoba przebiega w tej kolejności, a sama autorka pod koniec życia pisała, że etapy nigdy nie miały być liniową mapą. Mimo to model przetrwał, bo daje poczucie porządku w czymś, co porządku nie ma. Jego cena jest taka, że osoby w żałobie często pytają, czy „są na właściwym etapie”, i martwią się, że robią to źle.

Jak naprawdę przebiega żałoba – model oscylacji

Współczesny model podwójnego procesu, opisany przez Margaret Stroebe i Henka Schuta, zakłada, że zdrowa żałoba polega na naprzemiennym przechodzeniu między dwoma trybami. Pierwszy jest zorientowany na stratę: wspominanie, płacz, tęsknota, oglądanie zdjęć, rozmowy o zmarłym. Drugi jest zorientowany na odbudowę: załatwianie spraw, powrót do pracy, nowe obowiązki, chwile, w których o stracie się nie myśli.

Oba tryby są potrzebne i oba są żałobą. Chwila śmiechu dwa tygodnie po pogrzebie nie jest zdradą, a płacz po roku nie jest regresem. Problem zaczyna się wtedy, gdy człowiek utknie w jednym z trybów: w zanurzeniu, z którego nie ma wyjścia, albo w odbudowie tak gorączkowej, że na stratę nigdy nie ma miejsca.

Co jest normalne w żałobie

• falowanie nastroju – dobry dzień, a potem załamanie bez wyraźnego powodu
• poczucie obecności zmarłego, „słyszenie” jego głosu, sny o nim
• złość – na lekarzy, na rodzinę, na siebie, na zmarłego, że odszedł
• poczucie winy: że można było coś zrobić, że się czegoś nie powiedziało
• objawy z ciała: zmęczenie, bezsenność, brak apetytu, ucisk w klatce piersiowej
• trudności z koncentracją, zapominanie, poczucie nierealności
• ulga – zwłaszcza po długiej chorobie – i wstyd z powodu tej ulgi
• nawroty bólu w rocznice, święta, przy niespodziewanych wyzwalaczach

Ile trwa żałoba

Nie ma terminu. Dawne przekonanie, że żałoba powinna zamknąć się w roku, jest konwencją społeczną, nie prawidłowością psychologiczną. U większości osób najbardziej intensywny ból łagodnieje w ciągu pierwszych 6–12 miesięcy, ale strata nie znika – zmienia się relacja z nią. Po stracie dziecka, partnera, po śmierci nagłej lub samobójczej proces trwa zwykle dłużej i bywa bardziej kręty.

Ważniejsze od czasu jest to, czy jest ruch. Żałoba, która po dwóch latach wygląda inaczej niż na początku, nawet jeśli wciąż boli, przebiega. Żałoba, która po roku wygląda dokładnie tak samo jak w pierwszym tygodniu, mogła się zatrzymać.

Żałoba powikłana – kiedy proces się zatrzymuje

ICD-11 wprowadziła rozpoznanie przedłużonej reakcji żałoby. Mówi się o niej, gdy po co najmniej sześciu miesiącach od straty utrzymuje się intensywna tęsknota lub stałe zaabsorbowanie zmarłym, a towarzyszą temu silny ból emocjonalny, niemożność zaakceptowania straty, poczucie utraty części siebie, trudność w podejmowaniu jakiejkolwiek aktywności i wyraźne pogorszenie funkcjonowania.

Z perspektywy psychodynamicznej żałoba zatrzymuje się najczęściej tam, gdzie relacja ze zmarłym była niezakończona: pełna złości, o której nie wolno myśleć, zależności, bez której nie wiadomo, kim się jest, albo winy, której nie da się odpokutować. Bywa też, że obecna strata otwiera dawne, nigdy nieprzeżyte – i człowiek opłakuje coś znacznie większego, niż mu się wydaje.

Kiedy warto pójść do psychoterapeuty

1. Gdy po wielu miesiącach nie ma żadnego ruchu: życie wygląda tak samo jak w dniu straty, a każdy dzień jest o niej.
2. Gdy nie można płakać ani mówić o stracie, a zamiast tego pojawiają się objawy z ciała, nadaktywność lub drażliwość.
3. Gdy żałoba przechodzi w depresję: brak przyjemności dotyczy wszystkiego, nie tylko tego, co wiązało się ze zmarłym, pojawia się poczucie bezwartościowości.
4. Gdy pojawiają się myśli o śmierci lub o dołączeniu do zmarłej osoby – to powód do kontaktu z pomocą dziś.
5. Gdy otoczenie przestało pytać, a potrzeba rozmowy została – nie trzeba czekać na kryzys, żeby skorzystać z konsultacji.